Rất nhiều người, kể cả bị cáo và gia đình, vẫn nghĩ đơn giản rằng: cứ bồi thường một khoản tiền nào đó cho bị hại, dù ít dù nhiều, là đương nhiên được tòa cho hưởng tình tiết giảm nhẹ. Cũng không ít người cho rằng chỉ khi chính bị cáo tự bỏ tiền túi ra bồi thường thì mới được tính là “tự nguyện”. Thực tế, cách hiểu này chưa đầy đủ, thậm chí có phần sai lệch so với quy định của pháp luật hình sự hiện hành. Bài viết dưới đây phân tích đúng bản chất, điều kiện áp dụng và những điểm cần lưu ý của tình tiết giảm nhẹ quan trọng này.
CĂN CỨ PHÁP LÝ
Tình tiết “người phạm tội tự nguyện sửa chữa, bồi thường thiệt hại hoặc khắc phục hậu quả” được quy định tại điểm b khoản 1 Điều 51 Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017). Đây là một trong các tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự bắt buộc phải xem xét khi có căn cứ, khác với các tình tiết giảm nhẹ “khác” mà việc áp dụng phụ thuộc vào đánh giá của Hội đồng xét xử.
Trước đây, việc áp dụng tình tiết này chủ yếu dựa vào Nghị quyết 01/2006/NQ-HĐTP ngày 12/5/2006 của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao, nhưng văn bản này khá chung chung, dẫn đến nhiều cách hiểu và áp dụng khác nhau giữa các tòa án, thậm chí có những vụ việc kháng nghị vì bất đồng quan điểm. Ngày 30/9/2025, Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao đã thông qua Nghị quyết 04/2025/NQ-HĐTP hướng dẫn áp dụng các tình tiết giảm nhẹ, tăng nặng trách nhiệm hình sự quy định tại Điều 51 và Điều 52 Bộ luật Hình sự, có hiệu lực từ ngày 15/11/2025. Đây là căn cứ hướng dẫn hiện hành, thay thế cách hiểu cũ và làm rõ nhiều vướng mắc trong thực tiễn xét xử.
NHỮNG TRƯỜNG HỢP ĐƯỢC COI LÀ “TỰ NGUYỆN SỬA CHỮA, BỒI THƯỜNG, KHẮC PHỤC HẬU QUẢ”
Theo hướng dẫn tại Nghị quyết 04/2025/NQ-HĐTP, tình tiết này không chỉ bó hẹp ở việc bị cáo tự mình dùng tiền của mình bồi thường trực tiếp cho bị hại, mà bao gồm bốn nhóm trường hợp:
Thứ nhất, bị cáo tự mình hoặc đồng ý để cha, mẹ, vợ, chồng, con, anh chị em, bạn bè… đứng ra sửa chữa, bồi thường, khắc phục hậu quả do hành vi phạm tội của mình gây ra.
Thứ hai, ngay cả khi bị cáo không có nghĩa vụ pháp lý phải bồi thường (ví dụ trách nhiệm bồi thường thuộc về chủ sở hữu nguồn nguy hiểm cao độ, hoặc thuộc trách nhiệm dân sự của đồng phạm khác trong cùng vụ án), nhưng bị cáo vẫn tự nguyện dùng tiền, tài sản của mình, hoặc để người thân đứng ra khắc phục, thì vẫn được xem xét áp dụng tình tiết giảm nhẹ này.
Thứ ba, trường hợp bị cáo hoặc người thân đã chuẩn bị sẵn tiền, tài sản để bồi thường nhưng bị hại hay nguyên đơn dân sự từ chối nhận, và số tiền đó đã được giao cho cơ quan tố tụng, cơ quan thi hành án hoặc cơ quan có thẩm quyền quản lý để sẵn sàng chi trả, thì vẫn được coi là tự nguyện.
Thứ tư, tương tự trường hợp trên nhưng nếu bị hại từ chối nhận và bị cáo (hoặc người thân) tự cất giữ, gửi giữ số tiền, tài sản đó để sẵn sàng bồi thường khi có yêu cầu, và có chứng cứ chứng minh điều này, thì cũng được ghi nhận là tự nguyện khắc phục.
Như vậy, điểm mấu chốt không nằm ở việc “ai là người trực tiếp bỏ tiền ra” mà nằm ở thái độ chủ động, thiện chí của người phạm tội đối với việc khắc phục hậu quả do chính hành vi phạm tội của mình gây ra.
MỨC ĐỘ GIẢM NHẸ PHỤ THUỘC VÀO ĐÂU?
Nghị quyết 04/2025/NQ-HĐTP cũng nêu rõ: khi áp dụng tình tiết giảm nhẹ này, mức độ giảm nhẹ trách nhiệm hình sự phụ thuộc vào sự chủ động, tích cực của người phạm tội trong việc sửa chữa, bồi thường, khắc phục hậu quả, cũng như hiệu quả và mức độ thực tế của việc khắc phục đó. Nói cách khác, luật không quy định một mức bồi thường tối thiểu cụ thể để được hưởng tình tiết này, nhưng bồi thường càng chủ động, càng kịp thời và càng tương xứng với thiệt hại thực tế thì mức độ được xem xét giảm nhẹ hình phạt càng lớn. Đây cũng là lý do vì sao trên thực tế từng có nhiều quan điểm khác nhau giữa các cơ quan tố tụng về việc bị cáo chỉ bồi thường một phần nhỏ so với thiệt hại thực tế thì có được áp dụng tình tiết này hay không; và việc bồi thường một phần nhỏ vẫn có thể được ghi nhận, nhưng mức độ giảm nhẹ sẽ khác so với trường hợp khắc phục đầy đủ.
MỘT SỐ NGỘ NHẬN THƯỜNG GẶP
Ngộ nhận thứ nhất: chỉ cần nộp một khoản tiền tượng trưng là chắc chắn được giảm án. Thực tế, việc bồi thường mang tính chất “cho có” để đối phó, không tương xứng với khả năng thực tế và mức độ thiệt hại, có thể vẫn được xem xét áp dụng tình tiết giảm nhẹ nhưng mức độ giảm nhẹ sẽ hạn chế hơn nhiều so với trường hợp khắc phục đầy đủ, thiện chí.
Ngộ nhận thứ hai: phải chính bị cáo bỏ tiền túi thì mới được coi là tự nguyện. Như đã phân tích, pháp luật hiện hành công nhận cả việc người thân đứng ra bồi thường thay, miễn là có sự đồng ý của bị cáo và số tiền đó thực sự dùng để khắc phục hậu quả do hành vi phạm tội gây ra.
Ngộ nhận thứ ba: nếu bị hại không chịu nhận tiền bồi thường thì bị cáo mặc nhiên mất quyền hưởng tình tiết giảm nhẹ này. Trên thực tế, nếu bị cáo đã chuẩn bị sẵn tiền, tài sản và có chứng cứ thể hiện thiện chí khắc phục (gửi cơ quan có thẩm quyền quản lý, hoặc cất giữ sẵn sàng chi trả), thì vẫn được ghi nhận là tự nguyện khắc phục hậu quả.
GÓC NHÌN PHÁP LÝ VÀ LỜI KHUYÊN THỰC TIỄN
Đối với người phạm tội và gia đình, việc chủ động khắc phục hậu quả càng sớm, càng đầy đủ ngay từ giai đoạn điều tra sẽ có ý nghĩa lớn hơn nhiều so với việc chờ đến khi ra tòa mới thực hiện, vì mức độ giảm nhẹ được đánh giá dựa trên cả sự chủ động lẫn hiệu quả thực tế. Trường hợp bị hại từ chối nhận bồi thường, người phạm tội hoặc người thân nên chủ động gửi số tiền, tài sản đó cho cơ quan tiến hành tố tụng hoặc cơ quan có thẩm quyền quản lý, đồng thời lưu giữ đầy đủ chứng cứ (biên nhận, sao kê chuyển khoản, văn bản xác nhận…) để chứng minh thiện chí khắc phục hậu quả của mình, tránh trường hợp không có căn cứ chứng minh khi ra tòa.
Đối với bị hại, cần lưu ý rằng việc từ chối nhận bồi thường không đương nhiên tước đi quyền được xem xét giảm nhẹ của bị cáo nếu bị cáo chứng minh được thiện chí khắc phục qua các kênh hợp pháp khác.
Tình tiết giảm nhẹ tại điểm b khoản 1 Điều 51 Bộ luật Hình sự không chỉ là một cơ chế khoan hồng của pháp luật, mà còn thể hiện chính sách hình sự nhân đạo, khuyến khích người phạm tội chủ động khắc phục hậu quả, hàn gắn tổn thất cho bị hại. Hiểu đúng và vận dụng đúng quy định này sẽ giúp cả người phạm tội lẫn bị hại bảo vệ tốt hơn quyền và lợi ích hợp pháp của mình trong quá trình tố tụng.
#tinhtietgiamnhe #boithuongthiethai #khacphuchauqua #dieu51blhs #nghiquyet042025 #phapluathinhsu #phobienphapluat
Đội ngũ luật sư của Công ty Luật Phạm Hoàng giàu kinh nghiệm tranh tụng, vững chuyên môn về hình sự, đất đai, thừa kế, hôn nhân gia đình và doanh nghiệp, am hiểu thực tiễn giải quyết vụ việc tại Đồng Nai (Bình Phước cũ) và Lâm Đồng. Liên hệ 0327.88.0123 để được luật sư của Công ty Luật Phạm Hoàng trực tiếp tư vấn.